Künye Günün Haberleri Sitene Ekle Ana Sayfa Yap Üye Ol Üye Girişi İletişim
  KURAN ÇALIŞMALARI     SÜNNET-HADİS     İSLAM DÜŞÜNCESİ     HUKUK-İKTİSAT-FIKIH     USÛL-METODOLOJİ     DİNLER TARİHİ     KİTABİYAT  

Arama

M.Beşir Eryarsoy Hocamızla Demokrasi Üzerine Röportaj

Atasoy Müftüoğlu / Tarihsel Zamanları Etkilemek

Kürşad Atalar'la Toshihiko İzutsu ve oryantalistler üzerine...

İnsan ve İstibdâd / Abdurrahmân Kevâkibî

Düşüncenin Okullaştırılması ve 21.Yüzyılda Müslümanların Geleceği / Kürşat Atalar


İslam'ın Özgürlükçü Yorumunun (Mûtezile) İktidarla İmtihanı / Doç.Dr.Mehmet Azimli
Bu çalışmamızda İslam tarihinin en önemli fikir hareketlerinden biri olan Mûtezilenin, savunduğu fikirlerle, iktidarda bulunduğu dönemdeki uygulamaları arasındaki çelişkilere değinmek istiyoruz. İslam tarihinde kısa, fakat önemli bir zaman dilimi olduğunu düşündüğümüz ve İslam düşünce hareketleri açısından önemli addedilen bu döneme, çalışmamızda kısaca göz atmaya çalışacağız. Bu konuyu izah sadedinde de dönemin ünlü hadis bilgini Ahmed b. Hanbel’in (v.h.241/m.855) ve ünlü bir komutan ve bürokratı olan Afşin’in,(v.h.226/m.840) Mûtezilî iktidar ile olan problemlerini değerlendirmeye çalışacağız.
27/07/2011 / 18:20

GİRİŞ

     Bu çalışmamızda İslam tarihinin en önemli  fikir hareketlerinden biri olan Mûtezilenin, savunduğu fikirlerle, iktidarda bulunduğu dönemdeki uygulamaları arasındaki çelişkilere değinmek istiyoruz. İslam tarihinde kısa, fakat önemli bir zaman dilimi olduğunu düşündüğümüz ve İslam düşünce hareketleri açısından önemli addedilen  bu döneme,  çalışmamızda kısaca göz atmaya çalışacağız. Bu konuyu izah sadedinde de  dönemin  ünlü hadis bilgini Ahmed b. Hanbel’in (v.h.241/m.855) ve  ünlü bir komutan ve bürokratı olan Afşin’in,(v.h.226/m.840) Mûtezilî iktidar ile olan problemlerini değerlendirmeye çalışacağız.

 

      Dönemin Siyasî Ve Kültürel Durumu

      Emevîlerle birlikte başlayan devlet yönetimindeki baskıcı yöntemler, Ehl-i Beyt’e yapılan kötü muameleler, Arapçılık fikrinin halka dayatılması halkta özgürlükçü bir yapılanma isteği doğurmuştu. Bunun neticesinde de halk kesimleri alternatif bir yönetim biçimi vadeden Abbasileri desteklemeye başladılar.

      Abbasilerin iktidara gelmeleri, halk kesimlerinin çoğunluğunda  büyük umutlar oluşturmasına  rağmen, Abbasiler özgürlükçü bir devlet yapısı ortaya koyamadılar. Bu dönemde de klasik saltanat dönemlerinde olduğu gibi, sultanın benimsediği fikrî düşünce, devletin resmi görüşü olmuş ve halka bu görüşler dayatılmak istenmiştir. Abbasilerde,  bir devlet projesinin halka dayatılmak istenmesinin tipik bir örneğini, Ebû Cafer Mansur’un(v.h.258/m.774) İmam  Malik’e (v.h.179/m.795) yaptığı bir teklifte  görüyoruz. Abbâsî halîfesi Ebû Cafer Mansurun, İmam Mâlik’in kitabı olan Muvattanın devletin resmi eğitim kitabı haline getirilmesi teklifine İmam Mâlik karşı  çıkmış, resmî bir dinî görüşün halka zorla dayatılmasının doğru olmadığı gerekçesiyle bu teklifi reddetmiştir.[1] Fakat sonraki dönemlerde de belli dinî görüş ve mezhebî eğilimlerin, bir devlet görüşü olarak halka zorla benimsetilmeye  çalışıldığını müşahede ediyoruz.

      Abbasilerin İlk döneminde, siyasî gücü elinde bulunduran Fars kökenli Bermekî ailesi, Sasanîlerden gelen ulusçu ve devleti esas alan zihniyetin temsilcisi olarak bütün Sasanî kurum ve adetlerini adeta yeni devletin içine transfer  ediyorlardı. Böylece Sasanî devlet teşkilatı büyük oranda  Abbasi devletine aktarılmıştı. Bu transfer sırasında İslam açısından uygun görülemeyecek bazı kültürel  öğeler de transfer ediliyordu.

    Siyasî otoritede ki bu olumsuzlukların dışında toplum bazında düşündüğümüzde;  Tevrat ve İncil değişik şekillerde İslam kılıfıyla aktarılıp “Halk İslamı” oluşturulmuştu. İsrailiyât yayılmış, halk Kassâslardan dinî öğrenir duruma gelmişti. Ayrıca bunlara ilaveten, akla gereken değeri vermeyen ve sadece zahiri Nâss’ı esas alan bir düşünce hareketi gelişiyordu. Bunlar kendi fikirlerine ters gelen bütün fikirlere karşı savaş açıyorlar, dönemin alimlerini dövüyorlar kendi fikirlerine uymayan kişileri baskı altında tutuyorlardı. Taberî(v.h.310/m.922) bu tip bir linç girişimlerine uğrayan alimlerden birisidir.[2] Bu durumda baştan beri bu yaklaşımları doğru bulmayan ve alternatif düşünceler üretmeye çalışan Mûtezilî alimler harekete geçmeye baladılar.[3]

 

 

Mûtezile’nin durumu

Emevîler döneminden beri saltanatçı iktidar zihniyeti, istikrarı devam ettirme adına her şeyin Allah’ın takdiri ile meydana geldiğini ve olaylarda insanın hiçbir dahlinin olmadığını savunan Cebriyye ideolojisini desteklemesine karşın, Mûtezile insan hürriyeti düşüncesini savunuyordu. Bunu da  “Adl prensibi” içinde açıklıyordu. İnsan özgürlüğü temeline dayalı olan olgular, iktidarın şiddete ve baskıya dayalı Cebr ideolojisine bir tepki olarak gündeme gelmişti. Nitekim Emevî iktidarının sarıldığı bu cebir düşüncesine karşı çıktığı için bir kısım bilginlere o dönemde baskı uygulanmış ve bir kısım  alimler de öldürülmüştü. [4]

Mûtezile fikrî yapılanmasını ortaya koyarken iki konu ön plana çıktığı aktarılmaktadır: Birincisi onlar aklı ön plana alıyorlar ve aklı ikinci plana iten  söyleme ters bir şekilde aklın bilgiyi edinmede esas olduğunu vurguluyorlardı.[5] İkincisi ise irade hürriyetine inanıyorlardı. Bu inançla, insanların Allah’ın takdiri ile zorunlu olarak yaptıkları amellerden sorumlu olmalarının adalete uymayacağı düşüncesinden hareketle, insanın amellerinde özgür  ve sorumlu olduğu tezini ileri sürüyorlardı.[6]

İlk başlarda insan iradesinin özgürlüğü düşüncesi Allah’ın amellerde bir zorlaması olmadığı bağlamında düşünülse de, sonraları Mûtezile irade hürriyetine ve dolayısıyla insanın sorumluluğuna vurgu yaparak, yönetim biçimini saltanata dönüştüren ve bunun meşrûiyetini cebrî, ezelî kader doktrini ve ilahî kaynaklı iktidar iddialarıyla sağlamaya çalışan Emevî yönetimine karşı muhalif ve özgürlükçü bir tavır sergilemiştir.[7]

Mûtezile, bütün bu özgürlükçü düşüncelerini de  ısrarla savunduğu “adalet prensibi” içinde ortaya koyuyordu.[8] Mûtezilenin Cebriye ideolojisine karşı geliştirdiği yorum, iki farklı fiilden birini seçme kudretini,  insanın özgürlük noktası olarak vurgulamasıydı.[9] Bu anlamda bireyin özgürlüğü düşüncesini temel alarak, bununla insanı birey olarak kendi eylemlerinden sorumlu tutmayı amaçlıyordu.[10]

Mûtezile ortaya çıktığı yıllarda  her fırka gibi  Emevîlerin iktidarına karşı Abbasilerin isyanını  desteklemişlerdir. Fakat Abbasilerin de Emevîlerin çizgisinde saltanatçı bir yapıya dönmeleri üzerine Mûtezile’nin, Abbasi döneminde,  gerektiğinde silahlı mücadeleye de önem vererek muhalefetteki isyanlara destek verdiklerini müşahede ediyoruz.[11]Buna örnek olarak o dönemin önemli bir isyanı olan Muhammed Nefsu’z-Zekiyye(v.h.145/m.762) isyanını verebiliriz.[12] Bu  dönemde  Mûtezile, daha sonraları onun adıyla anılacak olan, adeta bir Mihne dönemi yaşıyor ve Mûtezilî alimler işkence altında kalıyorlardı.

Bütün bunlara rağmen Mûtezilî alimler Harun Reşit(v.h.193/m.808) döneminin sonlarında olduğu gibi daha yeterli alimlerin bulunamamasından dolayı Maniheistler gibi sapık fırkalarla mücadele ve münazara için Sind taraflarına gönderiliyorlardı[13] ve oralarda müthiş fikrî mücadelelerde bulunuyorlardı.[14] Onlar yeni fetihlerle ortaya çıkan İslam’a ters yeni fikirlerin zararını göğüsleyerek sahih bir din felsefesi kurmak için gayret göstermişlerdir.[15]

Mûtezile’nin muhalefet döneminin, Bermekîlerin Harun Reşit  tarafından bertaraf edilmesiyle sona yaklaştığını görüyoruz.[16] Çünkü Sasanî geleneğin takipçisi kabul edebileceğimiz Bermekîler, bu gelenekteki katı saltanatçı yapı gereği daha özgürlükçü söylemlere karşı şiddet uygulama politikası güdüyorlardı. Bermekîlerin bertaraf edilmesi, Mûtezilenin iktidara yürüyüşünün başlangıcı olduğu söylenebilir.[17] Bermekîlerin gidişiyle Mûtezilî alimler hapishanelerden  serbest bırakıldılar.(h.187/m.803)

Harun er-Reşit’in oğlu Emin’den(v.h.198/m.813) sonraki dönem ise artık Mûtezilenin iktidar dönemidir. Emin’i devirip yerine geçen  Memun (v.h.218/m.833)  ilmî birikimi çok yüksek bir halifedir. Zeki, ilme değer veren, cömert, fıkhî bilgilere hakim, feraiz konularında  bilgin, tıp konusunda uzman, demokratik  eleştiriye yatkın, halka saygılı,dinî hayatı mazbut bir halifedir.[18]

Memun hocası olan ve aynı zamanda o dönemde Mûtezilenin lideri olan Ebû’l Huzeyl el-Allâf’dan (v.h.235/m.849) [19]çok etkilenmiş ve bu etkiyle iyi bir Mûtezile temsilcisi olmuştu. Memun  Mûtezile’yi iktidara taşıyan  şahıstı ve iktidara geçince Mûtezilî hocasından öğrendiği Mûtezilî düşünceyi devletin resmi ideolojisi olarak halka sunmayı ve bu şekilde halkı aydınlatmayı düşünmüştü. Böylece Mûtezile, muhalefet yıllarında savunduğu projeleri, Memun’un  iktidarı ele geçirmesiyle birlikte, uygulamaya başladı.

  Etrafında aklı ön plana alan rey mensubu fıkıhçılar ve Mûtezilî yorumu benimseyen kelamcılar bulunan Memun’un en önemli projesi Beytü’l-Hikme idi. Bu proje ile bir çok dilden felsefi ve bilimsel tercümeler yapılacak ve bu yeni fikirlerle halk hem hurafelerden hem de aklı arka plana bırakan ve zahirî Nâssa dayanan bir düşünce yapısından  kurtulacaktı. O, bu gayretleriyle uzun süredir insanı nesneleştiren düşünce yapısına karşı, aklı ve insanı tekrar devreye sokma çabasındaydı.

Memun, taklitçi, eski bilgileri olduğu gibi kabullenen, yeni bir şey üretmeyen bir zihin yapısından (mükevven akıl) çok; üretici, sorgulayan, oluşturucu (mükevvin akıl)bir zihniyetin gelişmesini  istiyordu.[20]Bu anlayış Müslümanları  pasif bir nesne olma yerine, aktif bir özne olma konumuna getirecekti.

Ayrıca Sasanî kültürel yapısının Müslümanlar üzerindeki olumsuz etkilerini de  fark eden Memun bu kültürel saldırıya karşı savunmasız duran Müslümanların zihinsel yapılarını, gereken bir şekilde koruma yolunun ancak Beytü’l-Hikme gibi bir kurum ile olabileceği  kanaatindeydi.[21]

Memun’un kurduğu ve çok önem verdiği Beytü’l-Hikme kurumunda, bir ilim merkezine yakışan kurallar yerleştirilmişti. Siyasî baskı altında ilmî faaliyetlerin gelişemeyeceği düşünülerek hiçbir siyasî baskı uygulanmıyordu. Buradaki özgürlük ortamına bakarak siyasî bir yönlendirme olmadığını da rahatlıkla  anlayabiliriz. Herhangi bir mezhebî kaygı bulunmuyordu. Bu merkezde ilim ruhunun hakim olduğu, mutlak manada ilim, inanç ve fikir hürriyetinin bulunduğu, her şeyin akıl ve mantık ölçülerinde gerçekleştirildiği, orijinalliğin, yaratıcı düşünce ve araştırmacı zihniyetin ödüllendirildiği aktarılmaktadır.[22]

 Burada Arapların aleyhine bir düşünce geliştirilebiliyor, hatta genel kabul gören İslamî yorumlara aykırı olsa bile bu fikirler kısıtlanmıyordu. Bundan dolayı bu kurum’a Hıristiyan, Nebatî, Yahudi, Süryanî, Sabî, Mecusî gibi değişik din ve kültürlerden insanlar akın ediyorlardı. Dünyanın farklı yerlerindeki değişik ilim dallarından bir çok bilim adamı bu özgürlüğü duyup buraya gelmişti. Burada görevlendirilenler için istenen kriter, siyasî ve dinî görüşlerinden çok ilmi yeterlilikti. Buradaki özgürlüğü ifade etmek için  gayrimüslim bir bilim adamı olan Thaumaturgos’un   şu sözlerini aktaralım. “Hiçbir konuyu incelememiz yasak değildi.Gizlenen saklanan bir şey yoktu. Her doktrin incelenebiliyordu. Bu konuda  tam bir güvenlik vardı. İlahî-Beşerî her şeyi araştırabiliyorduk”.[23] Bu güvenli özgürlük ortamı yüzlerce bilgini Bağdat’a çekti. Nesturîler, baskı altındaki Sabîler, sarp dağlara çekilen papazlar buraya gelmişti. Eğer, en ufak bir baskı olsa, bunlar burada toplanamazlardı.[24]

Memun özgür fikrî tartışmaları seven birisi idi. O, huzurunda münazaralar yaptırıp bu tartışma sırasında  herkesin fikrini söylemekte  hür olduğunu söylerdi. Ona göre insanları doğruya iletmek kaba kuvvetle değil, fikirlerle olmalıydı.O, halkın görüşünün önemini değişik defalar söylemiş ve demokratik bir kişilik ortaya koymuştu[25] ve bu özgür düşünce yapısıyla beraber affedicilikte de ilerideydi. Birçok Bizanslı esiri serbest bırakmış, bir çok suçluyu affetmişti. O “eğer insanlar bendeki affediciliği bilselerdi bana suç işleyerek yaklaşırlardı.”[26] diyordu.

Memun bu affedicilik özelliğine ve Beytü’l-Hikme’ye verdiği bu özgür ortama  rağmen, hilafetinin son yıllarına doğru tarihe Mihne yılları olarak geçecek olan baskılara başladı. O, bu işe karar verirken kendine göre dinî gerekçeler bulmuştu. Ona göre,  Hıristiyanlığa karşı halkı korumak gerekiyordu. Bunun için dönemin popüler konusu olan Kur’an’ın mahluk olduğu konusunda baskılar yapılacaktı.

 Bu anlayışa göre Kur’an’a mahluk denmesi gerekiyordu.  Kuran mahluk olarak görülmez ve ezelî olarak kabul edilirse “Allah’ın kelimesi” olarak Kuran’da geçen İsa da ezelî olarak algılanmak zorunda kalınacaktı. Bu da İslam akaidi açısından tehlike idi. Zaten böyle bir düşünceyi o günlerde Müslümanlara empoze etmeye çalışan Hıristiyanlar da bu meselenin bu kadar ileri boyutlarda tartışılmasına sebep olmuşlardı. Memun böyle bir düşünceye engel olma adına  anlamsız bir baskıya başladı.[27] Bunu yapmakla  halkın inancını ve devletin sürekliliğini korumayı düşünüyordu.[28]

 Memun, ilk başlarda bu fikri halka aktarsa da kabul edilmesi yönünde pek olumlu işaretler almadığı için, kendi benimsediği fikirlerin halkta bir an önce yansımalarını görmek adına, acele ederek Mihne olayını sistemli ve kurumsal hale dönüştürmüştü.[29]Anadolu tarafına sefere çıktığı yıl, verdiği bir kararla Bağdat’a mektuplar göndererek, Mihne olayına start verdi. Memun, mektuplarında halkı küçümsüyordu. Bağdat’a gönderdiği ilk mektubuna uygun olarak insanlara Kuran’ın mahluk olup olmadığı soruluyor,  Memun gibi düşünmeyenler kelepçeleniyor,  kadılık gibi görevlerde olanlar görevlerinden alınarak sorgulanıyor ve hapislere atılıyordu. [30]

Memun, toplumun önde gelen şahsiyetlerini, hizaya getirirse herkesin yola gelebileceğini düşünerek iktidarını kabullenmeyen alimleri, Bağdat’a bıraktığı valisi vasıtasıyla sorgulatmaya başladı. Meşhur tarihçimiz İbn Sad’ı(v.h.230/m.844)  Rakka’da bizzat Memun kendisi sorgulamıştır. Memun, Bağdat’a gönderdiği ikinci mektubunda fikirlerini kabullenmeyen  alimlerin tutuklanarak yanına gönderilmesini emretmişti. Daha sonra gönderdiği mektuplarında bu işlemleri ısrarla takip etmiş ve kabul etmeyenlerin boynunun vurulmasını emretmiştir. Bu sorgulamalarla iktidarın düşüncesine bazı iltihaklar gerçekleşse de bu iltihakların samimi olduğu şüphelidir.[31]

Artık devletin resmi görüşünü kabul etmeyen herkes  tutuklanıyor ve onlara eziyetler yapılıyordu. Bu işkencelerin korkunçlukları tarih kitaplarında yer almaktadır.[32] Bu yolla bir çok kişi hapislerde öldü.[33] Devletin bu ayrımcı baskı politikası o kadar ileri  noktaya kadar geldi ki Bizans’tan fidye karşılığı alınan esirler eğer Mûtezilî düşüncede ise fidyesi veriliyor, değilse verilmeyerek Bizansın elinde bırakılıyordu.[34] Nihayet Memun bu sıralarda Tarsus’ta seferdeyken öldü.[35]

Memun’dan sonra halife olan Mûtasım, (v.h.227/m.841)  selefi gibi aydın biri değildi. İlme kıymet vermeyen,  alime hürmeti olmayan, cahil bir kişiliğe sahipti. Daha çok askeri alanda temayüz etmişti. En önemli ilgi alanı, kurmuş olduğu yeni ordu olan Hassa ordusuyla ilgilenmekti.[36] Onun döneminde  Mûtezilenin iktidar dönemindeki uygulamalar aynen devam etti. Hatta halka Mûtezilî fikirleri kabul ettirme yönünde işkenceler arttı. Memun bu siyaseti bizzat kendisi yaparken, Mûtasım meseleyi Mûtezilî vezir Ebû Duâd’a (v.h.239/m.853)  havale etmişti.[37]

 Aynı uygulamalar Vâsık (v.h.232/m.846) döneminde de devam etti. İşkenceler,sürgün ve zulümler had safhaya çıktı.[38] Bu dönemde  Ebû Duâd’ın Şamlı bir ihtiyarla tartışmadan  mağlup çıkması[39] Mûtezileyi biraz gözden düşürdü ise de bu siyaset, Mütevekkil iktidara geçinceye kadar devam etmiştir. Sonuçta Mütevekkil’in iktidara gelmesiyle birlikte Mûtezilenin iktidardan düşme  süreci hız kazanmıştır.[40]

Mûtezile, yıllarca olgunlaştırdığı fikirlerini, kısa iktidar yıllarında iyi bir sınav vermeyerek harcamış ve iktidarını  kötüye kullanmıştır. Kendi savunduğu özgürlükçü  yapıya göre davranamayıp, kendisi gibi düşünmeyenleri ezmiş, ideolojisini siyasallaştırmıştır. Hür düşüncenin ayakta tutulması amacıyla ortaya çıkan bu ekol, düşünceyi baskı altında tutan bir ölüm aracı haline gelmiştir.[41]

Aslında Beytü’l-Hikme güzel bir proje idi. Bu projenin ikinci ayağı olan fikirleri halka zorla benimseterek halkın inancını koruma endişesi ise tamamen yanlıştı ve ilk projenin de kaduk hale gelmesine sebep oldu. Halka fikirlerin zorla dayatılması ve “anlayıştan yoksun halkın”(!) zorba yöntemlerle aydınlatılması düşüncesi[42] iyi sonuç vermedi. Halk arasında Mûtezileye duyulan kin arttı. On dört  yıl süren baskı ve işkence siyaseti halkta büyük bir infial oluşturdu ve nihayet Mûtezile iktidardan uzaklaştırıldı.

Mûtezile, doğru düşüncelerini halka yanlış yöntemlerle uygulama yolunu benimsemişti. İnsan unsurunun doğası düşünülmeden yapılan bu yöntemler, toplum tarafından kabullenilmedi. Mûtezile  toplumsal değişim yasalarını hesap edememişti. Burada, bazı ideallerin, şartlar olgunlaşmadan ve zemin müsait olmadan gerçekleştirilmek istenmesi gibi bir durum söz konusu olmuştur. Yani amaçlar normal yol ve biçimlerle gerçekleştirilemediğinde baskı yöntemi devreye girmiştir. Bu da başarısızlığa giden sonu hazırlamıştır. Aslında bu olay, hür düşünceyi temsil eden bir zihniyetin trajik durumunun resmidir.

 Mûtezile’nin, Hıristiyanlara karşı İslam’ın tevhit esasından taviz vermemek adına bir düşünceyle  yola çıkmalarına rağmen başvurdukları bu yöntemler sonuç vermemiştir. Bu noktada onların bu durumunu Hz Ali’nin(v.h.40/m.661)  şu sözü çok güzel açıklamaktadır.“Doğru sözle yanlışa vardılar”.[43] Sonuçta  ortaya çıkan durum ise,  İslam düşüncesinin önemli bir kolu olan ve İslamiyet’in kuvvetle gelişmesine hizmet eden[44] Mûtezilenin tarih sahnesinden çekilmesidir.

Bu noktada Beytü’l-Hikme gibi kurumlarda çalışanlara  bu kadar özgürlükler verilmesine rağmen, bazı  meselelerde hiç de özgürce davranmayan Mûtezile iktidarı döneminden iki örnek olayla konumuzu açıklamak istiyoruz. Bunlardan biri Mihne olayında direnen bir alim, diğeri ise devleti önemli bir badireden kurtarmasına rağmen ciddi olmayan problemlerle Mûtezile tarafından ortadan kaldırılan bir bürokrat-komutandır. Bu örneklerle Mûtezilenin farklı düşüncelere yaptığı uygulamaları irdelemek istiyoruz.

 

 İbn Hanbel

 Mihne döneminde devrin önemli hadis bilginlerinden olan Ahmet b. Hanbel,  Mûtezilenin dayattığı Kur’anın mahluk olduğu şeklindeki resmi görüşe  katılmayarak sonuna kadar  direnmiştir.

Mûtezile’nin iktidar olduğu  dönemdeki baskı yıllarında bir kısım alimler Mûtezilî fikirleri kabul etmiş gibi görünse de yapılan  baskılara sonuna kadar iki  kişinin direndiğini aktarılmaktadır.[45]Bu iki kişiden biri olan   Muhammed b Nuh (v.h.218/m.833) Tarsus’a Memunun yanına götürülürken  yolda ölmüş ve  böylece Ahmet b. Hanbel muhalefette tek başına kalmıştır.[46]

Ahmet  ibn Hanbel, elleri kelepçeli bir şekilde ders mahallinden alınıp sırtındaki  kamçı izleriyle ve sürekli devam eden işkence altında Tarsus’a götürülüp hapsedildi. O sırada ölen Memun, Halku’l-Kuran inancını kabul etmeyenleri takip işini halefi Mûtasıma vasiyet etmişti.[47] İbn Hanbel, Tarsus’ta devam eden işkenceden sonra, Bağdat’a gönderilip işkenceye devam edildi ve on dört ay hapiste kaldı.

Mûtasımın yanında yapılan münazaralardan sonra ikna edilemeyen[48] ibn Hanbel Mûtasımın gözü önünde baygın düşünceye kadar devam eden yoğun işkencelere maruz kaldı.[49]Üstünde sadece pantolonu kalıncaya kadar soyuldu ve kırbaç ile işkence edildi.[50]  Sonuçta Ahmet b. Hanbel adeta direnişin sembolü oldu. Yirmi sekiz aylık bir işkence faslından sonra serbest bırakıldı. Fakat Vâsık devrinde ders vermesi ve halifenin olduğu yerde oturması yasaklandı. Bunun üzerine yıllarca gizli bir şekilde yaşamak zorunda kaldı.[51] Bu durum Mütevekkilin iktidara gelmesine kadar devam etti.

Mûtezile’nin, kendine göre doğru addettiği bir fikri, halkın kabullenmesi için zorba yöntemlerle dayatması,  tarihe Mihne yılları olarak not düşülmesini gerektiren o sıkıntılı dönemi ifade etmesi açısından önemlidir.

 

 Afşin

 Bu noktada Abbasi tarihindeki baskı sürecinin adı olan Mihne ile ilgili değilse de, akli izahlara ve insan özgürlüğünü bağlamında Mûtezilenin hoşgörüsüzlüğüne bir örnek teşkil etmesi açısından, o dönemin ünlü bir bürokratı olan Afşin’in uğradığı kovuşturma sonucu öldürülmesini örnek vererek meselenin izahına katkıda bulunmak istiyoruz.

Afşin, Abbasi devletinde bürokraside en üst düzeye ulaşmış ve ünü gittikçe artan  Türk asıllı bir komutandır. Afşin’in babası, Orta Asya’dan savaşlarda kullanılmak üzere orduya getirilen Türklerden  idi. Afşin askerlik mesleğinde temayüz ederek gayet başarılı ve takdir toplayan saygın bir komutan olmuştu. Mısır’da gerçekleşen isyanların bastırılmasında kendini gösteren Afşin, stratejik bir Anadolu kenti olan Ammûriyenin  fethedilmesinde de önemli rol oynamıştı.

Afşin bu başarılarıyla dönemin hakim unsuru olan Türk komutanlar arasında ilk sıraya yükseltildi.[52]Bunun arkasından Afşin, Mûtezile’nin iktidarda olduğu dönemin en büyük problemi olan Bâbek(v.h.223/m.837)  isyanını bastırarak Mûtezile’nin iktidar süresini, hatta devletin iktidar süresini uzatmıştı. Sıra ile gönderilen altı komutanın bastıramadığı bu büyük isyanı bastırması onu bir anda devlet bürokrasisinde  zirveye taşımıştı. Bundan dolayı kendisine Sind eyaleti valiliği verilmişti.

Afşin’in bu yükselişi çok göze battı.  Onu kıskananlar –ki bunların başında vezir Ebû Duâd gelmektedir- bazı olayları onun aleyhine kullanmaya çalıştılar. Afşin’in kayınbiraderi Mengüçür(v.h.224/m.838)  Azerbaycan’da isyan edince, Afşin’in ona  destek olduğu iddia edildi. Ayrıca onun hakkında devletten para gasbettiği, o sıralar isyan eden Mazyar’ı (v.h.224/m.838)  isyana  teşvik mektupları yazdığı, Sasanîliği ihya etmek için çalıştığı ve hatta Müslüman olmadığı iddiaları ortaya atıldı. Bu iddia ve suçlamalar üzerine Hazarlara kaçmak isteyen Afşin, (h.225/m.840) da tutuklandı. Mûtezilî vezir Ebû Duâd, mahkemede Afşin’i  yukarıdaki iddiaların dışında sünnetsiz olmak, Zerdüşt mabedini camiye çeviren imama had uygulamak,  Kelile ve Dimne isimli kitabı  okumak ve evinde Batıni kitapları bulundurmakla itham etti.

Afşin, mahkemede kendisine yöneltilen suçlamaları çok güzel mantıksal değerlendirmelerle  cevaplandırdı.[53]Fakat onun bu cevapları önemsenmedi. Mûtasım’ın Afşin’e gösterilen ilgi ve iltifattan korkması ve  vezir Ebû Duâd’ın kıskançlığı sonucu  Afşin  841 de hapiste kırbaç altında aç bırakılarak öldürüldü.[54]

 Oysa Afşin  iddia edildiği gibi Batınî inanışa sahip bir kimse olsaydı, Abbasileri yirmi yıldır uğraştıran ve bir anlamda Batınî karaktere sahip olan  Bâbek ile isyanında yaptığı savaşları  çok ciddi tutmazdı.

 Mûtezilî temsilcilerin bu olaydaki hoşgörüsüzlülüğü de dikkat çekicidir. Afşin’e yapılan ithamların hemen hepsi delilsiz, mesnetsiz, önemsiz suç teşkil etmeyen şeylerdir. Fakat bunların karşılığı verilen ceza ise tamamen siyasîdir ve bu suçlamaların karşılığı değildir. İktidar dönemi öncesi geçirdiği süreç boyunca, benzer bir şekilde önemsiz suçlamalarla itham edilen Mûtezile iktidar döneminde ise bu tip uygulamaları başkalarına yapması ilginçtir.

Abbasileri tarihlerinin bu en zor ve en baş edilmez isyanından kurtaran Afşin,  akıl kabul etmez işkenceyle öldürüldü. Tarihin bir cilvesidir ki burada da “Devrim kendi evlatlarını yer” mantığı gerçekleşti. Bu olay   devrin ordusunda hakim bir güç olan, dinî olayları çok yakından takip etmeyen Türklerde bir hayal kırıklığına sebep olacak ve Abbasilerle ilişkilerini gözden geçirmelerine, hatta artık siyasete karışmaya başlamalarına  yol açacaktı. Nitekim Türk komutanlar Vâsık’tan sonra  Mûtezile’yi ortadan kaldıran Mütevekkil’e destek vereceklerdir.

Sonuçta  Abbasiler bu yanlış politikalarının bedeli olarak, siyasî olaylara karışmaya başlayan Türklerin baskısına boyun eğmek zorunda kalkacaklardır. Hatta bu durum Abbasilerin eski hakimiyetlerini bir daha elde edemeyecek şekilde kaybetmelerine sebep olacaktır.

Aklı ön plana alan bir yönelimin temsilcisi olan Mûtezilenin, Afşin gibi kendisine yapılan ithamları akli çerçevede çok güzel çözümlerle izah eden bir komutanı[55], sırf başında bulunduğu saltanatçı yönetimin maslahatını düşünerek akıldışı yöntemlerle ortadan kaldırarak en ağır şartlarda öldürmesi izahı zor olaylardan biridir. Ayrıca bu olay, hür düşünceyi temsil ettiğini iddia eden Mûtezilî görüşün, çelişkiler yumağı haline gelen  bir resmidir.

 

 

İktidardan düşüş

 Mütevekkil’in tahta geçmesi, Mûtezile’nin iktidardan düşüşünün başlangıcını gösteren tarihtir. Mûtezilî baskı  müthiş bir Sünnî tepki doğurmuştu. Bu bağlamda ilk olarak Mütevekkil tarafından kelamî tartışmalar  yasaklandı.

Mutevekkil, daha sonra Mûtezilî temsilcileri bürokrasideki mevkilerinden aldı, hatta bazılarının  mallarını müsadere etti ve yerine de Mûtezile karşıtı düşünce sahiplerini bürokrasiye yerleştirmeye başladı.[56] Bu bağlamda eski Mûtezilî vezir İbn Zeyyât (v.h.233/m.847)  işkence ile öldürüldü. Mûtezilî alimler hapislere girerken Hadisçiler ve Hanbelî düşünceyi benimseyenler diyebileceğimiz muhalif düşünce sahipleri  serbest bırakıldılar.

Beytü’l-Hikme zor günler yaşamaya başladı. Kindî (v.h.252/m.867) gibi bilginler Abbasi sarayından uzaklaştırıldı. Mütercimlerin maaşları kesildi, Yunanca’dan tercüme yapmaları yasaklandı, hatta Mevalî kıyafeti giymeye zorlandılar. Böylece yakın bir zamanda Bağdat’a akın eden bilginler buradan uzaklaşmaya başladılar.[57]

Mûtezile düşüncesi devlet kurumlarından kovalanmakla kalmadı, halkın yanındaki etkisi de yok edilmek istendi ve muhaliflerin etkisinde kalan halife, bir emirname ile Mûtezilî uygulamalardan vazgeçtiğini ilan etti. Para ile Mûtezilî fikirler karşıtı hadisler okuyan hadisçiler tutuldu.[58] Neticede Mûtezile karşıtı  bir hadis edebiyatı ortaya çıktı.[59]Mûtezilî bilginlerin yazdıkları eserlerin büyük çoğunluğu tahrip edildi.[60]

Mûtezile artık belini doğrultamadı, yalnızlığa itildi, küçük düşürüldü, devlet gücü ile sindirildi ve Hanbelîler tarafından Cehmiyye sıfatı verilerek kötülendi. İktidar olduğu dönemdeki baskıcı uygulamalar yüzünden de kendisine yapılan bu uygulamalara karşın halktan  bir destek bulamadı.

Mûtezilîlerin düştüğü en büyük hata kendilerini devlete ve siyasete bağlamaları olmuştur. Sünnî bir ihtilalle devrilip toplum ve düşünce alanında geri plana itilmekle birlikte gayrı mâkulun önünün açılmasına ve bu akımın Arap-İslam kültür sahasında yeni mevzîler kazanmasına sebep olmuştur.[61] Böylece Mûtezile sonrası iktidara gelenler  aklı devre dışı bırakıp durgunlaşmaya vesile olmuşlardır.

 

 Sonuç

Abbasilerin yükseliş döneminde gerçekleşen kısa süreli Mûtezile iktidarı, tarihe çok önemli notların düşüldüğü bir dönemdir. İslam’ın tarihi boyunca gerçekleşen ilk ve tek uygulamaların barındığı bir kısa dönem de diyebiliriz. İslam kurumlar tarihinde ortaya konulabilen benzer bir örneğini göremediğimiz bir uygulama olan Beytü’l-Hikme kurumu bu dönemin gerçekleştirdiği dev bir projedir.

Aklı ön plana alan ve insanın özgür iradesine vurgu yapan Mûtezile muhalefet yıllarında olgunlaştırdığı bu  fikirlerini, iktidarı ele geçirdiği dönemde halka benimsetebilmek için  baskıcı yöntemler kullanma yolunu seçmiştir. Muhalefette iken akla uygun ve insan özgürlüğüne dayalı güzel söylemler geliştiren Mûtezile, Abbasilerin resmi mezhebî olduğunda ise iktidarın gücünü arkasına alarak muhaliflerine karşı akıl-dışı ve baskıcı  sindirme politikası uygulamıştır.

Abbasi yönetimi, Mûtezilî temsilciler aracılığıyla Mûtezilî fikrî benimsemeyenlerin üzerinde  resmi kovuşturma (mihne) sürecini başlatarak muhalefeti yok etme yoluna gitmiştir. Mûtezilenin devlet baskısıyla zorunlu tuttuğu İslam yorumu ise, halk tarafından benimsenmemiştir. Bu noktada sadece mihne olayıyla sınırlı kalınmamış saltanatın başındaki şahısların kendilerinin ikbali için tehlikeli gördükleri kişiler, değişik yaftalarla suçlanmış ve kovuşturmaya uğrayarak yok edilmiştir. Akla ve insan özgürlüğüne değer veren Mûtezilî temsilciler ise bu kovuşturmalara destek vererek bu akıl dışı haksızlıklara destek olarak yıllardır savundukları değerlerden iktidarları dönemlerinde vazgeçmişlerdir.

Bu politikaların uygulanmasında iktidar ile ortak hareket eden Mûtezilî temsilciler, bu sürecin sonuçlarına katlanmak zorunda kalmışlardır. İktidarı devralan Selefi-Sünni yapılanma resmi kovuşturmaların faturasını haklı olarak Mûtezileye biçerek, Mûtezilenin tarihteki fonksiyonunu sona erdirmiştir.  Mihne süreci hem Mûtezilenin hem de İslam düşüncesinin tarihi seyrini derinden etkilemiştir. Mûtezile gibi yeni filizlenen hür, akılcı, üreten, taklit etmeyen bir fikrî hareketin de tarihin sayfalarına gömülmesine neden olmuştur.

Sonuç olarak akleden, düşünen insanlar oluşturması hedeflenen bir projede acele edilerek toplumsal  değişiminin belli bir sürece ve şartlara  bağlı olduğu ilkesi unutulmuş, değişim yasaları hesaplanamamıştı. Sonuçlar erken görülmek istenmişti. Sonuçta ise değişim yasaları işledi.

 



*Dicle Ün.İlahiyat Fak.İslam Tarihi Ve Sanatları Bölümü Öğr.Üyesi.

[1]  İbn Kesîr, el-Baisu'l-Hasîs Şerh-u İhtisari Ulumi'l-Hâdîs, Beyrut 1408, 27, 28.

[2] M.G.S.Hodgson, İslam’ın Serüveni, Çev; Heyet, İst, 1993, I, 356.

[3] Mehmet Emin Özafşar, İdeolojik Hadisçiliğin Tarihi Arka Planı, Ank, 1999, 39.

                 [4] Bkz. eş-Şehristanî, el-Milel ve’n-Nihal, Beyrut, 1975, 58.

                [5] Bkz. Ahmet Mahmut Subhî, Fi’l-İlmi’l-Kelam, Beyrut, 1985, 149; Cabirî, Felsefi Mirasımız ve   Biz, Çev;Said Aykut, İst, 2000, 35.

                [6] Ahmet Mahmut Subhî, Fi’l-İlmi’l-Kelam, 145; W. Montgomery Watt, İslam Düşüncesinin Teşekkül   Devri, Çev; Ethem Rûhi Fiğlalı, İst, 1998, 289.

  [7]  Edip el-Mardin, Allah vel İnsan Fi’l-Fikri’l-Arabi vel İslami, Beyrut, 1983, 107.

  [8]  Muhdî Carullah, el-Mutezile, Kahire, 1947, 92.

  [9] G.E.Von Grune Baum, İslam Tarihi Kültür ve Medeniyeti, Çev;İlhan Kutluer, İst, 1989, 53.

                [10]  Ali Bulaç, İslam Düşüncesinde Din-Ffelsefe Vahiy -Akıl İlişkisi, İst 1994, 91.

[11]  Bkz. Muhammed Ammara, Mutezile ve Devrim, Çev;İbrahim Akbaba, İst 1988.152 vd.

[12]  Cem Zorlu, Abbasilere Yönelik Dini ve Siyasî İsyanlar, Ank. 2001, 211.

[13] Cabirî, Arap-İslam Aklının Oluşumu, Çev; İbrahim Akbaba, İst 2000, 155.

[14]  Melhem Chokr, Zındıklık ve Zındıklar, Çev; Ayşe Meral, İst 2002, 161.

[15] Nadim Macit, Kur’an’ın İnsan-Biçimci Dili,İst,1996,183.

[16] İbn Kesîr, el-Bidaye ve’n-Nihaye, Beyrut,1987, X, 204.

[17] Ammara, 171.

[18] Suyutî Tarihu’l-Hulefa, Mısır, 1952, 322; Nahide Bozkurt, Mutezilenin Altın Çağı, Ank  2002, 86.

[19] Bkz. eş-Şehristanî, 49; Muhammed Ebu Zehra Ahmet ibni Hanbel, Çev ; Osman Keskioğlu, Ank 1984, 59.

[20]Muhammed Abid el-Cabirî, Arap-İslam Aklının Oluşumu, 19.

[21] Cabirî, Felsefi Mirasımız ve Biz ,41.

[22] Mustafa Demirci, Beytü’l-Hikme, İst 1996, 138.

[23] G.E.Von Grune Baum, IV, 54.

[24] Demirci, 139.

[25] Bkz.Bozkurt, 85.

[26] Suyutî , 322.

              [27]Taberî , Tarihu’l-Ümem ve’l-Müluk, Beyrut, 1997, V, 185.

[28] Mahmut Ay, Mûtezile ve Siyaset, İst, 2002, 264.

[29] Özafşar , 22.

[30] Taberî, V, 186.

[31] Taberî,V,190.

[32] Zehebî, Siyeri Ağlamu’n-Nübela, Beyrut, 1413, X, 230.

               [33] Hatip el-Bağdadî, Tarihi Bağdat, Beyrut, trz. XI, 74.

[34] Henry Laoust, İslam’da Ayrılıkçı Görüşler, Çev; Ethem Rûhi Fığlalı, Sabri Hizmetli, İst 1999, 126.

[35] Taberî,V, 197.

[36] Mehmet Azimli, Hassa Ordusu, Türkler, Ank 2002, IV,364.

[37] Ebu Zehra, 82.

[38] İbn Kesîr, el-Bidaye, X, 304.

[39] İbn Kesîr, el-Bidaye, X, 319.

[40] Osman Aydınlı, Mutezili İmamet Düşüncesinde Farklılaşma Süreci, Ank 2003 ,110.

[41]Nâdim Mâcit, Kelami Ekollerin Ortaya Çıkış Sürecinde İktidara Eklemlenme Problemi, Bilgi ve Hikmet, sayı, 7, İst 1994.

[42] İbn Kesîr, el-Bidaye , X, 272.

                 [43] Nehcü’l-Belağa, Çev; Heyet, Ank, 1990, 73.

 [44] Laoust, 177.

[45] Taberî,V,190.

[46] Ebu Nuaym, el-Isfehanî, Hilyetü’l Evliya ve Tabakatü’l-Esfiya, Beyrut, 1405, IX, 196-197; Ebu Zehra ,62.

[47] İbnü Kesîr, el-Bidaye, X, 271.

[48] Isfehanî, IX, 198.

[49] Zehebî, XI, 244.

[50] Isfehanî, IX, 195.

[51] Ebu Zehra, 83; Ay, 344.

[52] İbn Kesîr, el-Bidaye, X, 284.

[53] İbn Kesîr, el-Bidaye, X, 292.

[54] İbnü’l-Esir, el-Kamil, Beyrut, 1995, VI, 518.

               [55] İbnü’l-Esir, VI, 514.

[56] İbnü’l-Esir, VII, 59.

[57] Demirci,137.

[58] Mesudî, Mürücü’z-Zeheb, Beyrut, 1997, IV, 88.

[59] Özafşar, 88. Kuranın mahluk olmadığına dair Hz.İsa, Hz. Musa, Hz. Muhammet ve meleklerin şahadet ettiklerine dair rivayetler için bkz. Isfehanî,IX,193.

              [60] Luis Gadret, İslam Tarihi Kültür ve Medeniyeti, Çev; İlhan Kutluer, IV, 137.

[61] Cabirî, Arap-İslam Aklının Oluşumu,156.

38 Yorum

Kemal Sentez 28-07-2011, 11:40:51
Güzel Anektodlar
Mutezile dönemini güzel özetlemişsiniz hocam. emeğinize sağlık....

Yorumların tamamı için tıklayınız.

Diğer Haberler

İslam'ın Özgürlükçü Yorumunun (Mûtezile) İktidarla İmtihanı / Doç.Dr.Mehmet Azimli

Dört Halife Döneminde Muhalif Hareketler-2 & Hz.Osman ve Hz.Ali Dönemi / Hamdi Tayfur

Dört Halife Döneminde Muhalif Hareketler - 1 Ebu Bekir ve Ömer Dönemi / Hamdi TAYFUR

Rabıta Risalesi / Nurullah Erkoç

İslam'ın Özgürlükçü Yorumunun (Mu'tezile) İktidarla İmtihanı / Doç.Dr.Mehmet Azimli

Ebu Hanife (El-Numân Bin Sabit Bin el-Numân)

İslam Düşüncesinde Eşarilik ve Mutezile / Hilmi Ziya Ülken

Ehl-i Sünnet ve'l Cemaat üzerine / Mehmet Yılmaz

İslam Medeniyetinde Bilgi ve Bilim / Alparslan Açıkgenç

İslam Düşünce Tarihinde "Takiyye"nin Hikayesi / Doç.Dr.Mustafa Öztürk

İslam ve Devrim Prensibi / Nevin Abdulhalık Mustafa

Fikir - Put Düellosu / Malik bin NEBİ

Tevhid - Ekonomik Düzen İlkesi /Prof.Dr.İsmail Raci el-Faruki

İslami Dünya Görüşü / Dr.M.Umar Chapra

Nübüvvetin Mahiyeti,İmkanı,Gerekliliği ve Derecelendirilmesi / Mahmut Çınar

Musa - İsa - Muhammed / Aliya İzzetbegoviç

Mütefekkir Sanatkârın İslami Düşünce Temrinleri / Metin Önal Mengüşoğlu

İslam Düşüncesinde Tarihsel Din Söylemleri Olgusu / Prof.Dr.Sönmez Kutlu

Eşarî - Maturidî Akılcılığı ve Türk Müslümanlığı / Prof.Dr.Bünyamin Duran

Sembolizmin İslam Düşünce Sistemine Girişi

Türkiye'de Cemaat Dindarlığının Oluşumunda Hadislerin Rolü / Prof.Dr.Ahmet Keleş

Cevher Şulul ile İbn Rüşd'ün Siyaset Felsefesi Üzerine Konuşma

İslam Düşüncesi Entellektüel Krizin Neresinde? / Prof.Dr.Hayri Kırbaşoğlu

İslam Siyasi Düşüncesinde Muhalefet Olgusu / Prof.Dr.Vecdi AKYÜZ

Ebu Hanife'nin Siyasi Duruşu / Prof.Dr.Mevlüt UYANIK

Filozofların Tutarsızlığı-Dördüncü Mukaddime / İmam Gazali

Kadim Arap Erdemlerinin İslami Hüviyet Kazanması / Prof.Dr.Toshihiko İZUTSU

İlmihal Dindarlığının İmkanı Üzerine

Barışçı Bir Dinin Radikal Grubu : Hariciler / Prof.Dr.Sayın Dalkıran

Akidenin Önemi / Prof.Dr.Muhammed Kutub

Gazzali'nin Bilimsel Metodu / Prof.Dr.Suat Yıldırım

İbn Tufeyl

Mehmet Said Hatipoğlu : İslam Kültürünü Kritik Etmeliyiz!

Cahiliye dönemi din anlayışı
   
YAZARLAR  

Erhan Koç

Cengiz Duman

Mustafa Büyüksoy

Ömer Faruk Karataş

Adem İnce

Ferhat Özbadem

Nurullah Erkoç

Kalem sûresinde "Bahçe Sahipleri" kıssası
29/01/2014 - 10:36

SÖYLEŞİ  

'Türkiye İslam'ı sekülerleştirmemeli, sekülerliği İslam'laştırmalı' Mevlana Vahiduddin Han

Hindistanlı düşünür ve barış eylemcisi Mevlana Vahiduddin Khan geldiği Türkiye'de Timetürk'ün sorularını cevaplandırdı. Khan: 'Türkiye İslamı sekülerleştirmemeli, sekülerliği İslamlaştırmalı' dedi.

EDİTÖRDEN  

Islah ve İhya : Fikribeyan 3 yaşında

Mümin olmak: Bize bazı belli başlı görevler üstlenmemizi gerektirir. Bu görevler zaman ve şartlar ekseninde Öncül olma yönünden değişiklik gösterir. Çağımız putperestliğinin Doğu. Batı, Asya, Afrika gibi değişik coğrafyalarda değişik tezahürlerini görmemizi ve tahlil etmemizi iletişim araçları vasıtası ile kolayca tahlil etmemizi değerlendirmemizi sağlamaya yönelik ciddi bir iletişim çağı olduğu hesaba katılırsa biz Müslümanların bu iletişimden ve onun getirilerinden faydalarından mesul olduğumuz gerçeğini bize yansıtır.

İKTİBAS  

Prof.Dr.Yasin Aktay

Prof.Dr.Saffet Köse

Prof.Dr.Şinasi Gündüz

M.Beşir Eryarsoy

Prof.Dr.Ahmet Ağırakça

Prof.Dr.Tahsin Görgün

Prof.Dr.İbrahim Sarmış

Prof.Dr.Sönmez Kutlu

Prof.Dr.Hayri Kırbaşoğlu

Muhammed Abid Cabiri

M.Muhtar eş-Şankiti

Dr.Muhammed Ammara

"SÖMÜRGECİLİĞİN KEŞİF YOLU" ORYANTALİZMİN KLASİK SOSYOLOJİYE ETKİLERİ
05/02/2010 - 17:07

VİDEOLAR  

Şehid Seyyid Kutub belgeseli (Video)

"Gelenek ve Modernite arasında İslam" Ebubekir Sifil - R.İhsan Eliaçık (1)

"Gelenek ve Modernite arasında İslam" Ebubekir Sifil - R.İhsan Eliaçık (2)

"Gelenek ve Modernite arasında İslam" Ebubekir Sifil - R.İhsan Eliaçık (3)

"Gelenek ve Modernite arasında İslam" Ebubekir Sifil - R.İhsan Eliaçık (4)

"Gelenek ve Modernite arasında İslam" Ebubekir Sifil - R.İhsan Eliaçık (5)

 
 
Künye Günün Haberleri Sitene Ekle Ana Sayfa Yap Üye Ol Üye Girişi İletişim

Copyright © 2009 FİKRİ BEYAN
Sitemizdeki yazı, resim ve haberlerin her hakkı saklıdır.
İzinsiz, kaynak gösterilmeden kullanılamaz